سوگ جمعی چیست؟ (تعریف علمی و تفاوت با سوگ فردی)
مقدمه
وگ در نگاه سنتی، واکنشی فردی به فقدان یک عزیز یا یک موقعیت شخصی است؛ تجربهای که در آن فرد تلاش میکند با جای خالی یک رابطه یا موقعیت مهم کنار بیاید. اما زمانی که یک فاجعه، بحران یا تغییر عمیق نه یک فرد، بلکه یک جامعه، ملت یا گروه بزرگ را بهطور همزمان تحت تأثیر قرار میدهد، پدیدهای به نام «سوگ جمعی» شکل میگیرد. سوگ جمعی صرفاً به معنای کنار هم قرار گرفتنِ تعدادی سوگ فردی نیست، بلکه تجربهای است که در آن افراد با هیجانات، روایتها و واکنشهای مشترک اجتماعی مواجه میشوند.
ریشههای روانشناختی و بستر فرهنگی
پژوهشگران حوزه روانپزشکی، از جمله آرتور کلاینمن، تأکید دارند که معنا دادن به رنج و فقدان تنها در ذهن فرد رخ نمیدهد، بلکه در بستر فرهنگی و اجتماعی معنا پیدا میکند. در سوگ جمعی، هویت جمعی و حس تعلق فعال میشود و افراد خود را بخشی از یک «ما»ی بزرگتر تجربه میکنند. این «ما»ی مشترک باعث میشود آنچه از دست رفته، صرفاً یک فرد یا رویداد نباشد، بلکه گاهی بخشی از هویت، امنیت یا آیندهی مشترک یک جامعه باشد.
تمایزات ساختاری سوگ جمعی و فردی
درک تفاوتهای این دو نوع سوگ برای حفظ سلامت روان حیاتی است؛ چرا که سوگ جمعی مکانیسمهایی دارد که میتواند تجربه فقدان را پیچیدهتر و فرسایندهتر کند.
۱. همزمانی و همافزایی هیجانی: در سوگ فردی، فرد معمولاً در خلوت خود با فقدان مواجه است. اما در سوگ جمعی، افراد بهطور همزمان در معرض محرکهای مشابه (اخبار، تصاویر و روایتها) قرار میگیرند. این همزمانی باعث میشود هیجانات نهتنها منتقل، بلکه در فضای عمومی تقویت شوند؛ پدیدهای که در سوگهای معمولی به این شدت دیده نمیشود.
۲. تهدیدهای ثانویه: سوگ فردی بر درد فقدان متمرکز است، اما در سوگ جمعی، افراد با مجموعهای از تهدیدهای ثانویه روبرو هستند: احساس ناامنی، بیثباتی، ابهام نسبت به آینده و از دست دادن حس کنترل. این عوامل باعث میشوند سیستم عصبی برای مدت طولانی در «حالت هشدار» باقی بماند که بسیار فرسایندهتر از یک سوگ معمولی است.
۳. نقش نمادها و رسانهها: در سوگ جمعی، رسانهها و شبکههای اجتماعی نقش محوری در شکلدهی و تشدید تجربه دارند. آیینهای سوگواری، نمادها و روایتهای عمومی در اینجا دوگانه عمل میکنند؛ آنها هم میتوانند با ایجاد حس همبستگی التیامبخش باشند و هم در صورت وجود روایتهای متناقض، به شکاف و خشم دامن بزنند.
مسیرهای متفاوت تابآوری و آسیب
سوگ جمعی دو مسیر متفاوت را پیش روی جامعه قرار میدهد. از یکسو میتواند باعث افزایش همبستگی، ایجاد معنا و تقویت تابآوری جمعی شود. وقتی افراد احساس کنند «ما با هم این را تجربه میکنیم»، تحمل درد آسانتر میشود. از سوی دیگر، اگر فشارها و تهدیدهای ثانویه تداوم یابد، سوگ جمعی میتواند به فرسودگی روانی، اضطراب مزمن و آسیبپذیری گسترده در سطح ملی منجر شود.
در نهایت، تفاوت بنیادین در این است که در سوگ جمعی، فرآیند بهبودی نه فقط به زمان، بلکه به کیفیت حمایتهای اجتماعی، روایتهای منسجم ملی و بازسازی حس امنیت مشترک بستگی دارد.
منابع
- Hobfoll SE, Watson P, Bell CC, et al. Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention. Psychiatry. 2007;70(4):283–315.
Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18181708/
- Kleinman A. Culture, bereavement, and psychiatry. Lancet. 2012;379(9816):608–609.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60258-X/fulltext
- Wilson DMT, et al. Collective grief as a social and psychological process. Front Psychiatry. 2022;13:850994.
Available from: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2022.850994/full
- Stroebe M, Schut H, Stroebe W. Health outcomes of bereavement. Lancet. 2007;370(9603):1960–1973.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673607618169/abstract
- Bonanno GA. Loss, trauma, and human resilience. Am Psychol. 2004;59(1):20–28.
- Prigerson HG, et al. Prolonged grief disorder diagnostic criteria in ICD-11 and DSM-5-TR. World Psychiatry. 2021;20(1):1–11.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10291380/
- Eisma MC, Boelen PA, Killikelly C. Prolonged grief disorder: clinical utility and treatment implications. Curr Psychiatry Rep. 2023.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10881750/
- Killikelly C, et al. Prolonged grief disorder. Lancet. 2025.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)00354-X/abstract
- Doka KJ. Disenfranchised grief. Death Stud. 1999;23(2):139–147.
Available from: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02682629908657467
Also available from: https://www.jstor.org/stable/3600212
- Boss P. Ambiguous loss. Death Stud. 2014;38(6–10):347–352.
Available from: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02682621.2014.933573
- Eisma MC, et al. Effectiveness of grief interventions: a systematic review. Curr Opin Psychiatry. 2024.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12105970/
- Stroebe M, et al. Bereavement and disrupted grief during the COVID-19 pandemic. Omega (Westport). 2022.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9720061/
- Norris FH, et al. Community resilience after disasters. Annu Rev Clin Psychol. 2021.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8725694/
رسالت ما در مجموعه ی دکتر پورنامداری، ارائه خدمات روانشناسی و رواندرمانی با رعایت استانداردها و اهمیت بالاترین سطح سلامتی مراجعهکنندگان عزیز است. تیم ما از پزشکان و متخصصین با تجربه، با بهرهگیری از جدیدترین روشهای علمی، و تکنولوژی روز همچون آر تی ام اس برای دستیابی به این هدف تشکیل شده است. انتخاب روانشناس خوب، بهترین متخصصین و مشاوران با توجه به نیازهای شما جزو اصول ماست
