گاهی داستان درمان، آنطور که درکتابها نوشته شده، پیش نمیرود.بیماری را تصور کنید که ماهها یا حتی سالها با افسردگی دستوپنجه نرم کرده است. داروهای زیادی با دوزهای مختلف مصرف کرده، امید بسته، ناامید شده و بارها دوباره شروع کرده است. شاید مدتی بهتر شده باشد، اما نه آنقدر که زندگیاش به روال طبیعی برگردد. هنوز صبحها برخاستن سخت است. هنوز تمرکز کم است. هنوز لذت از زندگی برنگشته است. خانواده می پرسند: پس چرا خوب نمیشوی؟ و کسی از درون او میپرسد: یعنی هیچ راه دیگری نیست؟
امروز دیگر میتوان در پاسخ به این پرسش گفت: بله هست! چراکه روانپزشکی اکنون در کنار دارو درمانی و رواندرمانی، از ابزارهای غیر دارویی مؤثر دیگری هم بهره می برد؛ که بر مغز و ذهن از راهی متفاوت اثر میگذارند. یکی از مهمترین و موثر ترین این روشها،TMS است؛ درمانی که در سالهای اخیر توجه زیادی را در جهان به خود جلب کرده و برای بسیاری از بیماران، بهویژه در افسردگی مقاوم به درمان، به یک گزینه جدی و امیدبخش تبدیل شده است.
درمان غیر دارویی در روانپزشکی یعنی چه؟
بسیاری از مردم وقتی نام روانپزشکی را میشنوند، بلافاصله به دارو فکر میکنندالبته این تصور، بخشی از واقعیت را نشان میدهد، نه تمام آن را ! روانپزشکی مدرن سالهاست که فقط به نسخه و قرص محدود نیست.
درمانهای غیر دارویی در روانپزشکی طیف متنوعی دارند.
در کنار شیوه های مختلف رواندرمانی مانند درمان شناختی-رفتاری، درمان بینفردی و خانوادهدرمانی تا مداخلات سبک زندگی مانند تنظیم خواب، ورزش، و تکنیکهای مبتنی بر ذهنآگاهی، گروه دیگری از درمانها وجود دارند که برای مردم کمتر آشنا هستند:
درمانهای بیولوژیک غیر دارویی روشهایی هستند که بدون استفاده از دارو، مستقیماً بر عملکرد مغز اثر میگذارند. در این گروه، TMS جایگاه ویژهای دارد.
Transcranial Magnetic Stimulation یا “تحریک مغناطیسی فراجمجمهای” درمانی است که با مغز «صحبت» میکند. نامش شاید کمی پیچیده به نظر برسد، اما ایدهٔ اصلی آن سادهتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد.مغز ما شبکهای بسیار پیچیده از سلولهای عصبی است که با سیگنالهای الکتریکی با هم ارتباط برقرار میکنند. در برخی اختلالات روانپزشکی، بهویژه افسردگی، بعضی از این مدارها به شکل مطلوب کار نمیکنند؛ گویی بخشی از شبکه از ریتم طبیعی خود خارج شده است TMS تلاش میکند این ریتم را تعدیل کند.در این روش، دستگاهی با یک کویل مخصوص روی ناحیهای از سر قرار میگیرد و پالسهای مغناطیسی بسیار کوتاه و کنترلشدهای تولید میکند. این میدان مغناطیسی از روی جمجمه عبور میکند و در بخشهای مشخصی از قشر مغز، جریان الکتریکی خفیفی القا میکند تا فعالیت نواحی خاصی از مغز، که در خلق، انگیزه، توجه و تنظیم هیجان نقش دارند، به سمت الگوی سالمتری هدایت شوند.
به بیان سادهتر، TMS قرار نیست مغز را «تغییر» دهد؛ بلکه میخواهد به بخشی از مدارهای عصبی که بهدرستی کار نمیکنند، کمک کند دوباره منظمتر و کارآمدتر شوند.
چرا TMS برای بسیاری از بیماران جذاب است؟
علت فقط «مدرن بودن» یا «جدید بودن» نیست.جذابیت TMS از یک واقعیت بالینی میآید: “همه بیماران با دارو به بهبودی کافی نمیرسند.”
برخی به داروها پاسخ کامل نمیدهند.برخی دیگر بهخاطر عوارضی مثل خوابآلودگی، افزایش وزن، اختلال عملکرد جنسی یا مشکلات گوارشی نمیتوانند درمان را ادامه دهند. گروهی نیز ترجیح میدهند تا جای ممکن از روشهای غیر دارویی استفاده کنند. برای این بیماران، TMS صرفاً یک تکنولوژی جالب نیست؛ یک راهحل عملی است.
TMS چند ویژگی مهم دارد:
- غیرتهاجمی است؛ یعنی نیازی به جراحی یا ورود وسیلهای به بدن ندارد.
- نیاز به بیهوشی ندارد؛ بیمار هوشیار است و بلافاصله پس از جلسه میتواند به کارهای روزمره خود برگردد.
- عارضههای شناختی قابلتوجه ندارد و باعث اختلال حافظه یا گیجی پس از درمان نمیشود.
- عوارض سیستمیک داروها را ندارد؛ چون دارویی وارد بدن نمیشود، مشکلاتی مانند اثرات گوارشی، کبدی یا تداخلات رایج دارویی مطرح نیستند.
این ویژگیها باعث شدهاند TMS برای بیماران تحصیلکرده و آگاه، که میخواهند در درمان خود نقش فعالتری داشته باشند، یک انتخاب قابل تأمل باشد.
TMS برای چه کسانی مفید است؟
- مهمترین و شناختهشدهترین کاربرد TMS درافسردگی اساسی مقاوم به درمان است که فرد با وجود دریافت درمانهای معمول (یک یا چند داروی ضدافسردگی)هنوز به بهبود کافی نرسیده است.
- وسواس فکری-عملی (OCD) مقاوم
- ترک سیگار
- اضطراب
- PTSD یا اختلال استرس پس از سانحه(که در حال حاضر بخش بزرگی از جامعه ایران به دلیل جنگ اخیر به آن مبتلا هستند)
و توهمات شنیداری و شماری دیگر از اختلالات روانپزشکی به TMS پاسخ داده اند.
یک جلسه TMS چگونه انجام میشود؟
برای کسی که از بیرون به این درمان نگاه میکند، ممکن است دستگاه کمی عجیب یا حتی ترسناک به نظر برسد. اما وقتی روند کار را بشناسیم، میبینیم با یک روش ساختاریافته، دقیق و قابل کنترل روبهرو هستیم.
در جلسهٔ درمان، بیمار روی صندلی مینشیند. کویل دستگاه روی نقطه مشخصی از سر قرار میگیرد. دستگاه پالسهایی را بهصورت منظم ارسال میکند و بیمار احتمالا ضربههایی خفیف مثل یک تق تق ملایم روی پوست سرخود احساس میکند.
در ابتدای درمان، پزشک فرکانس آستانه تحریکی بیمار را تعیین میکند؛ که همان مبنای تنظیم جلسات بعدی نیز قرار میگیرد. سپس درمان با پروتکل مشخص انجام میشود.
بسته به نوع دستگاه و پروتکل:
جلسات ممکن است از چند دقیقه تا حدود ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول بکشند.
درمان بهصورت دوتا سه جلسه در هفته انجام میشود و دوره آن چند هفته ادامه دارد.
معمولاً پس از پایان جلسه، بیمار میتواند بدون نیاز به همراه یا استراحت خاصی، به فعالیت روزمره خود بازگردد که برای افراد شاغل یا کسانی که مسئولیت خانوادگی دارند، مزیت مهمی است.
آیا TMS واقعاً مؤثر است یا فقط یک موج تبلیغاتی است؟
در حوزه سلامت روان، مخصوصاً وقتی پای فناوریهای جدید در میان باشد، باید میان “امید واقعی” و “هیجان تبلیغاتی” فرق گذاشت.
واقعیت این است که TMSبر پایهٔ شواهد علمی معتبر وارد درمان روانپزشکی شده است، نه بر اساس تبلیغات. پژوهشهای متعدد نشان دادهاند که در بسیاری از بیماران مقاوم به درمان، TMS میتواند باعث کاهش معنیدار علائم شود و در بخشی از بیماران به بهبودی چشمگیر منجر شود
.اما باید یک نکته مهم را صادقانه گفت: TMSمعجزه نیست.
بعضی بیماران به آن پاسخ نمیدهند. در بعضی افراد پاسخ متوسط است، در بعضی خوب است، و در بعضی ناکافی. گاهی نیز پس از یک دوره موفق، بیمار به جلسات نگهدارنده یا تقویتی نیاز دارد.
این اعتراف، از ارزش درمان کم نمیکند؛ بلکه برعکس، اعتماد ایجاد میکند. ارزش واقعی TMS در این است که برای گروه مهمی از بیماران، وقتی راههای قبلی کافی نبودهاند، یک امکان درمانی مؤثر، علمی و کمعارضه فراهم میکند.
آیا TMS خطرناک است؟
TMS روش ایمنی محسوب میشود، اما مانند هر مداخله پزشکی، کاملاً بدون عارضه نیست.
شایعترین عوارض آن معمولاً خفیف و گذرا هستند:
- درد یا ناراحتی در پوست سر
- سردرد
- انقباض خفیف عضلات صورت در حین پالسها
- حساسیت به صدای دستگاه
این عوارض قابل کنترل بوده و کاملا برگشت پذیرند وبا گذشت زمان کمتر میشوند.
عارضه مهم اما بسیار نادر TMSتشنج است که گرچه خطر آن بسیار ناچیزاست اما پیش از شروع درمان، ارزیابی دقیق پزشکی انجام میشود.ایمپلنتهای فلزی یا الکترونیکی در ناحیه سر و گردن، یا سابقه تشنج، نیازمند بررسی ویژه است.
بنابراین، TMS درمانی است که باید در جای درست، برای بیمار درست، با ارزیابی درست انجام شود. کیفیت انتخاب بیمار، کیفیت اجرای درمان و تجربه تیم درمانی، نقش مهمی در ایمنی و اثربخشی دارند.
نگاه به TMS باید واقعبینانه اما امیدوارانه باشد
در پزشکی، بهترین تصمیمها معمولاً نه از هیجان افراطی میآیند و نه از بدبینی مطلق؛ بلکه از ترکیب شواهد، تجربه بالینی و انتخاب دقیق بیمار شکل میگیرند.
TMS دقیقاً در همین نقطه قرار دارد. نه یک درمان جادویی است، نه یک مد گذرا بلکه یک ابزار درمانی علمی، مدرن و کاربردی است که در جای درست میتواند تفاوت واقعی ایجاد کند.
برای بیماری که مدتهاست با افسردگی زندگی میکند و احساس میکند «همه راهها را رفته»، آشنایی با TMS میتواند افق تازهای باز کند. برای خانوادهای که شاهد رنج مزمن یکی از عزیزان خود بوده، این روش میتواند معنای تازهای از امید بسازد و برای روانپزشکی که میخواهد بهترین راهبردها را برای بیمارش پیشنهاد دهد، TMS یکی از مهمترین ابزارهای روانپزشکی معاصر است.
منابع جمع آوری توسط خانم دکتر نسرین مرادی
رسالت ما در مجموعه ی دکتر پورنامداری، ارائه خدمات روانشناسی و رواندرمانی با رعایت استانداردها و اهمیت بالاترین سطح سلامتی مراجعهکنندگان عزیز است. تیم ما از پزشکان و متخصصین با تجربه، با بهرهگیری از جدیدترین روشهای علمی، و تکنولوژی روز همچون آر تی ام اس برای دستیابی به این هدف تشکیل شده است. انتخاب روانشناس خوب، بهترین متخصصین و مشاوران با توجه به نیازهای شما جزو اصول ماست
