مقدمه
سوگ در نگاه اول، تجربهای عمیقاً شخصی است؛ خلوتی که در آن فرد با جای خالی یک عزیز یا یک موقعیت از دست رفته روبرو میشود. اما گاهی، دیوارهای این خلوت فرو میریزد و رنج از مرزهای فردی عبور میکند. زمانی که یک جامعه، یک گروه بزرگ یا یک ملت بهطور همزمان با یک فاجعه، بحران یا فقدان عمیق روبرو میشود، ما با پدیدهای مواجه هستیم که روانپزشکی و علوم اجتماعی آن را «سوگ جمعی» مینامند.
سوگ جمعی صرفاً کنار هم قرار گرفتنِ چندین سوگ فردی نیست؛ بلکه جریانی است که در آن هویت، امنیت و آیندهی مشترک یک گروه آسیب میبیند. در این راهنمای جامع، ابعاد مختلف این تجربه را از نگاه علمی بررسی میکنیم تا دریابیم چگونه میتوان از میان ویرانههای رنج مشترک، مسیری به سوی تابآوری و معنا یافت.
۱. سوگ جمعی چیست؟ (درک تفاوتها با سوگ فردی)
برای درک سوگ جمعی، ابتدا باید بدانیم که سوگ فردی یک واکنش طبیعی و چندبعدی به فقدان است که افکار، بدن و رفتار ما را درگیر میکند. اما در سوگ جمعی، ما با «همزمانی و همافزایی هیجانی» روبرو هستیم.
ویژگیهای متمایز سوگ جمعی
تعامل مداوم با محیط: برخلاف سوگ فردی، واکنشهای افراد در سوگ جمعی در خلأ اتفاق نمیافتد، بلکه در پیوند با رسانهها، روایتهای عمومی و بستر فرهنگی شکل میگیرد.
تهدیدهای ثانویه: در این وضعیت، افراد علاوه بر درد فقدان، با احساس ناامنی، ابهام نسبت به آینده و از دست دادن حس کنترل دستوپنجه نرم میکنند.
تشدید هیجانات: در سوگ جمعی، هیجانات نهتنها منتقل، بلکه تقویت میشوند؛ پدیدهای که در سوگهای معمولی با این شدت دیده نمیشود.
برای مطالعه بیشتر در این زمینه، مقاله «سوگ جمعی چیست؟ (تعریف علمی و تفاوت با سوگ فردی)» را ببینید.
۲. مراحل و مکانیسمهای سوگ جمعی در جامعه
برخلاف مدلهای قدیمی که سوگ را مسیری خطی میدیدند، تحقیقات جدید (مانند کارهای استروبه و شوت) نشان میدهد که سوگ یک فرآیند نوسانی بین «تمرکز بر درد» و «بازگشت به زندگی» است. در سطح جامعه، این نوسان از طریق نمادها و مناسک مدیریت میشود.
نقش هویت و تعلق
در سوگ جمعی، حس «ما» فعال میشود. این هویت جمعی میتواند دو مسیر متفاوت ایجاد کند:
مسیر تابآوری: افزایش همبستگی، معنا و پیوند اجتماعی.
مسیر فرسودگی: تشدید اضطراب، دوقطبیسازی و آسیبپذیری گسترده.
معنا دادن به این رنج، نه صرفاً در ذهن فرد، بلکه در بستر روابط اجتماعی و فرهنگی رخ میدهد.
تحلیل دقیقتر این فرآیند را در مقاله «مراحل سوگ جمعی در جامعه» دنبال کنید.
۳. سوگ جمعی در میانه بحرانها (جنگ، پاندمی، بلایا)
بحرانهای بزرگ، ماهیت سوگ را تغییر میدهند. در اینجا مرز بین «سوگ» و «تروما» باریک میشود. در حالی که سوگ بر فقدان متمرکز است، تروما بر تهدید (جان، امنیت و حس کنترل) تمرکز دارد.
در بلایای طبیعی: مردم اغلب از طریق گروههای حمایتی و بازسازی مشترک، تابآوری خود را بازیابی میکنند.
در پاندمیها (مانند کووید-۱۹): با وجود فقدان گسترده، جوامع سعی کردند از طریق حمایت از کادر درمان و یادآوری ارزشهای مشترک، معنا را حفظ کنند.
در حوادث ملی: مشارکت در یادبودها به ایجاد حس «ما» و مقابله با درماندگی کمک میکند.
بدون وجود امکان پایانبندی روانی (Closure)، جامعه ممکن است دچار «فقدان مبهم» شود؛ وضعیتی که در آن قطعیت فقدان وجود ندارد و رنج بهطور مداوم بازپخش میشود.
جزئیات بیشتر را در مقاله «اثر سوگ جمعی بعد از بحرانها» بخوانید.
۴. قدرت رسانه و شبکههای اجتماعی: تیغ دو لبه
در عصر مدرن، رسانهها جایگاه مرکزی در روایت سوگ یافتهاند. این ابزارها میتوانند هم مرهم باشند و هم نمک بر زخم پاشند.
چالشهای رسانهای:
فرسودگی هیجانی: مواجهه مکرر با تصاویر و اخبار فاجعه، ظرفیت روانی را تخلیه کرده و باعث بیحسی هیجانی (Emotional Numbing) یا خشم مزمن میشود.
روایتهای متعارض: اگر رسانهها روایتهای دوپارهکننده یا متناقض ارائه دهند، باعث ایجاد شکاف اجتماعی و احساس بیعدالتی میشوند.
فرصتهای رسانهای:
رسانهها در صورت استفاده صحیح، میتوانند منابع ارتباطی و همدلی را تقویت کرده و فضایی برای «درد مشترک» فراهم کنند که به تنظیم هیجانات کمک میکند.
برای راهکارهای مدیریت این فضا، به مقاله «نقش رسانه و شبکههای اجتماعی در سوگ جمعی» مراجعه کنید.
۵. تشخیص و درمان: وقتی سوگ از حالت طبیعی خارج میشود
بسیاری از افراد بدون نیاز به مداخله تخصصی، مسیر سازگاری را طی میکنند. اما در برخی موارد، روند سوگ «گیر میکند».
اختلال سوگ طولانیمدت (PGD)
زمانی که بیش از ۱۲ ماه (در بزرگسالان) از فقدان گذشته و فرد همچنان دچار اشتیاق شدید، درد هیجانی و افت عملکرد باشد، تشخیص PGD مطرح میشود. این وضعیت با افسردگی متفاوت است؛ چرا که در PGD محور اصلی «فقدان» است، نه لزوماً احساس بیارزشی کلی نسبت به خود.
مداخلات موثر:
رفتاردرمانی مبتنی بر سوگ (CGT) و CBT: این درمانها به تنظیم احساسات و کنار آمدن با یادآورها کمک میکنند.
چارچوب پنج عنصر ضروری (هوبفول): شامل ایمنی، آرامسازی، کارآمدی، پیوند و امید.
اطلاعات تخصصی را در مقاله «روشهای درمان و مداخلات روانشناختی» مطالعه کنید.
۶. راهنمای عملی: چگونه با سوگ جمعی کنار بیاییم؟
تابآوری در برابر سوگ جمعی، یک مهارت قابل یادگیری است. این مسیر شامل مراقبت از خود و پیوند با دیگران است.
گامهای کلیدی برای عبور از بحران:
اعتباردهی به احساسات: بپذیرید که غم، خشم و اضطراب شما در این شرایط طبیعی است.
رژیم خبری: زمان مواجهه با اخبار را محدود کرده و از منابع معتبر استفاده کنید.
بازگشت به بدن: تنظیم خواب، تغذیه و حرکت بدنی ساده (مانند پیادهروی) برای تنظیم سیستم عصبی ضروری است.
کنشهای کوچک معنادار: شرکت در آیینهای یادبود، فعالیتهای داوطلبانه یا حتی یک تماس ساده با دوستان میتواند حس «کارآمدی جمعی» را بازگرداند.
برنامهی عملیاتی خود را در مقاله «چگونه با سوگ جمعی کنار بیاییم» تدوین کنید.
جمعبندی نهایی
سوگ جمعی، اگرچه باری سنگین بر دوش جامعه است، اما اگر بهدرستی شناخته و حمایت شود، میتواند به فرصتی برای «رشد روانی و همبستگی عمیق» تبدیل شود. به یاد داشته باشید که قوی بودن به معنای سرکوب هیجان نیست، بلکه به معنای اجازه دادن به تجربهی سالم آن در بستر یک جامعهی همدل است.
مقالات زیرمجموعه (بیشتر بخوانید):
سوگ جمعی چیست؟ (تعریف علمی و تفاوت با سوگ فردی): بررسی ریشههای روانشناختی و تمایزات ساختاری سوگ عمومی با تجربیات شخصی.
مراحل سوگ جمعی در جامعه: تحلیل چگونگی حرکت یک ملت از شوک اولیه به سمت معناپردازی و بازسازی هویت.
اثر سوگ جمعی بعد از بحرانها (زلزله، جنگ، پاندمی): بررسی اختصاصی واکنشهای جامعه به فجایع بزرگ و مفهوم «ترومای جمعی».
نقش رسانه و شبکههای اجتماعی در سوگ جمعی: مدیریت رژیم خبری و تحلیل تأثیر چرخههای ۲۴ ساعته خبر بر سلامت روان.
روشهای درمان و مداخلات روانشناختی: معرفی درمانهای تخصصی برای سوگ طولانیمدت و زمان مناسب برای مراجعه به متخصص.
چگونه با سوگ جمعی کنار بیاییم (راهنمای عملی): تکنیکهای تنظیم هیجان، مراقبت از بدن و بازسازی پیوندهای اجتماعی در روزهای دشوار.
منابع
- Hobfoll SE, Watson P, Bell CC, et al. Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention. Psychiatry. 2007;70(4):283–315.
Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18181708/
- Kleinman A. Culture, bereavement, and psychiatry. Lancet. 2012;379(9816):608–609.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60258-X/fulltext
- Wilson DMT, et al. Collective grief as a social and psychological process. Front Psychiatry. 2022;13:850994.
Available from: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2022.850994/full
- Stroebe M, Schut H, Stroebe W. Health outcomes of bereavement. Lancet. 2007;370(9603):1960–1973.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673607618169/abstract
- Bonanno GA. Loss, trauma, and human resilience. Am Psychol. 2004;59(1):20–28.
- Prigerson HG, et al. Prolonged grief disorder diagnostic criteria in ICD-11 and DSM-5-TR. World Psychiatry. 2021;20(1):1–11.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10291380/
- Eisma MC, Boelen PA, Killikelly C. Prolonged grief disorder: clinical utility and treatment implications. Curr Psychiatry Rep. 2023.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10881750/
- Killikelly C, et al. Prolonged grief disorder. Lancet. 2025.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)00354-X/abstract
- Doka KJ. Disenfranchised grief. Death Stud. 1999;23(2):139–147.
Available from: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02682629908657467
Also available from: https://www.jstor.org/stable/3600212
- Boss P. Ambiguous loss. Death Stud. 2014;38(6–10):347–352.
Available from: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02682621.2014.933573
- Eisma MC, et al. Effectiveness of grief interventions: a systematic review. Curr Opin Psychiatry. 2024.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12105970/
- Stroebe M, et al. Bereavement and disrupted grief during the COVID-19 pandemic. Omega (Westport). 2022.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9720061/
- Norris FH, et al. Community resilience after disasters. Annu Rev Clin Psychol. 2021.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8725694/
رسالت ما در مجموعه ی دکتر پورنامداری، ارائه خدمات روانشناسی و رواندرمانی با رعایت استانداردها و اهمیت بالاترین سطح سلامتی مراجعهکنندگان عزیز است. تیم ما از پزشکان و متخصصین با تجربه، با بهرهگیری از جدیدترین روشهای علمی، و تکنولوژی روز همچون آر تی ام اس برای دستیابی به این هدف تشکیل شده است. انتخاب روانشناس خوب، بهترین متخصصین و مشاوران با توجه به نیازهای شما جزو اصول ماست
