اثر سوگ جمعی بعد از بحرانها (زلزله، جنگ، پاندمی)
مقدمه
در رخدادهای بزرگ و فجایع جمعی، تجربهی روانی جامعه فراتر از یک اندوه ساده است؛ در این شرایط، سوگ با مفاهیم پیچیدهتری همچون تروما و ناامنی گره میخورد. بر اساس متون روانپزشکی، تمایز میان این تجربهها برای درک پیامدهای سلامت روان ضروری است.
درهمتنیدگی سوگ و تروما
در بحرانهای جمعی، دو مسیر روانی بهطور همزمان فعال میشوند:
مسیر سوگ: که بر فقدان تمرکز دارد؛ یعنی از دست دادن انسانها، روابط، یا آیندهای که جامعه برای خود متصور بود.
مسیر تروما: که بر تهدید تمرکز دارد؛ یعنی به خطر افتادن جان، امنیت و حس کنترل بر زندگی.
این ترکیبِ سوگ و تهدید باعث میشود که واکنشها تنها شامل غم نباشد، بلکه علائمی نظیر اضطراب شدید، گوشبهزنگی مداوم و بیخوابی بهصورت گسترده در سطح جامعه دیده شود.
واکنشهای جامعه در انواع بحرانها
بر اساس تجربیات ثبت شده، نوع بحران بر نحوه شکلگیری تابآوری اثر میگذارد:
بحرانهای طبیعی (زلزله و سیل): در این حوادث، جامعه معمولاً از طریق تشکیل گروههای حمایتی، همیاری برای بازسازی و مشارکت در آیینهای یادبود، تابآوری خود را بازیابی میکند.
پاندمیها (مانند کووید-۱۹): اگرچه فقدان و اضطراب در این دوران فراگیر است، اما بسیاری از جوامع با تقویت همبستگی اجتماعی و یادآوری ارزشهای مشترک، توانستند معنای زندگی را حتی در شرایط دشوار حفظ کنند.
حوادث بزرگ و ناگهانی: در رخدادهایی مانند آتشسوزیهای گسترده یا حوادث ملی، مشارکت در یادبودها و فعالیتهای معناگرا به ایجاد حس «ما» کمک کرده و مانع از فروپاشی روانی میشود.
چالش «فقدان مبهم» در بحرانهای تداومیافته
یکی از دشوارترین انواع سوگ در بحرانها، «فقدان مبهم» است. این وضعیت زمانی رخ میدهد که قطعیت در مورد فقدان وجود ندارد یا نمیتوان مرحلهی پایان را بهدرستی ساخت. برای مثال، وقتی آیندهی یک جامعه مبهم باقی میماند، احساسات بهطور مداوم بازپخش و تکرار میشوند که این موضوع یکی از عوامل اصلی کاهش تابآوری اجتماعی است.
ضرورت بازسازی حس امنیت
طبق چارچوب «پنج عنصر ضروری» هوبفول، اولین قدم برای بهبود جامعه پس از بحران، بازگرداندن ایمنی و کاهش احساس خطر است. تا زمانی که سیستم عصبی جامعه بهدلیل تهدیدهای مداوم در «حالت بقا» باقی بماند، فرآیند طبیعی سوگ نمیتواند به سمت التیام حرکت کند.
منابع
- Hobfoll SE, Watson P, Bell CC, et al. Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention. Psychiatry. 2007;70(4):283–315.
Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18181708/
- Kleinman A. Culture, bereavement, and psychiatry. Lancet. 2012;379(9816):608–609.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60258-X/fulltext
- Wilson DMT, et al. Collective grief as a social and psychological process. Front Psychiatry. 2022;13:850994.
Available from: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2022.850994/full
- Stroebe M, Schut H, Stroebe W. Health outcomes of bereavement. Lancet. 2007;370(9603):1960–1973.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673607618169/abstract
- Bonanno GA. Loss, trauma, and human resilience. Am Psychol. 2004;59(1):20–28.
- Prigerson HG, et al. Prolonged grief disorder diagnostic criteria in ICD-11 and DSM-5-TR. World Psychiatry. 2021;20(1):1–11.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10291380/
- Eisma MC, Boelen PA, Killikelly C. Prolonged grief disorder: clinical utility and treatment implications. Curr Psychiatry Rep. 2023.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10881750/
- Killikelly C, et al. Prolonged grief disorder. Lancet. 2025.
Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)00354-X/abstract
- Doka KJ. Disenfranchised grief. Death Stud. 1999;23(2):139–147.
Available from: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02682629908657467
Also available from: https://www.jstor.org/stable/3600212
- Boss P. Ambiguous loss. Death Stud. 2014;38(6–10):347–352.
Available from: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02682621.2014.933573
- Eisma MC, et al. Effectiveness of grief interventions: a systematic review. Curr Opin Psychiatry. 2024.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12105970/
- Stroebe M, et al. Bereavement and disrupted grief during the COVID-19 pandemic. Omega (Westport). 2022.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9720061/
- Norris FH, et al. Community resilience after disasters. Annu Rev Clin Psychol. 2021.
Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8725694/
رسالت ما در مجموعه ی دکتر پورنامداری، ارائه خدمات روانشناسی و رواندرمانی با رعایت استانداردها و اهمیت بالاترین سطح سلامتی مراجعهکنندگان عزیز است. تیم ما از پزشکان و متخصصین با تجربه، با بهرهگیری از جدیدترین روشهای علمی، و تکنولوژی روز همچون آر تی ام اس برای دستیابی به این هدف تشکیل شده است. انتخاب روانشناس خوب، بهترین متخصصین و مشاوران با توجه به نیازهای شما جزو اصول ماست